Аперацыя па знішчэнню Вільгельма Кубэ

Акупацыйны рэжым, які быў усталяваны гітлераўцамі на часова захопленай імі тэрыторыі Беларусі, распрацоўваўся загадзя, яшчэ да нападу на Савецкі Саюз. Галоўныя яго накірункі былі выкладзены Гітлерам у сакрэтным мемарандуме «Некаторыя ідэі пра адносіны да насельніцтва на Усходзе» ад 25 траўня 1940 года. У ім паказвалася, што захопленыя ўсходнія тэрыторыі падлягалі разглядаць як аб’ект каланізацыі і германізацыі. Акупацыйная палітыка павінна быць накіравана на то, каб ператварыць актыўную масу «іншароднага насельніцтва» у напалову пісьмовых рабоў.

Увосень 1941 года падзел часова акупаванай тэрыторыі Беларусі быў завершаны. З прыходам 1 верасня 1941 года ў Мінск «генеральнага камісара Беларусі», Вільгельма Кубэ, пачаўся крывавы тэрор. У раёне Старажоўкі, у прыгарадзе Мінска-Драздах і іншых месцах акупанты стварылі канцэнтрацыйныя лагеры, якія народ назваў лагерамі смерці. Гітлераўцы адгарадзілі шырокую тэрыторыю вакол Юбілейнага плошчы і габрэйскіх могілкаў і стварылі «гета». У Доме ўрада размясціўся штаб авіяцыйнай часткі. Будынак Дом прафсаюзаў заняў «генеральны камісарыят». У мiнскіх друкарнях выпускаліся фашысцкія газеты, лістоўкі і плакаты на нямецкай, рускай і беларускай мовах. На сценах дамоў кожны дзень з’яўляліся ўсё новыя загады са шматлікімі пагрозамі. Акупанты хапалі ні ў чым не павінных людзей, расстрэльвалі або вешалі іх на дрэвах і шыбеніцах. Трупы не здымаліся тыднямі.

«Надо, чтобы только одно упоминание моего имени, — говорил КубеМачульский Р. Вечный огонь. Партизанские записки. Второе издание. Минск, «Беларусь», 1969. С. 58., — приводило в трепет каждого русского и беларуса, чтобы у них мозг леденел, когда они услышат: „Вильгельм Кубе“. Я прошу вас, верных подданных великого фюрера, помочь мне в этом…»

Кубэ Вільгельм нарадзіўся ў 1887 годзе ў Глогаў. Вывучаў гісторыю, дзяржаўную справу. Генеральны сакратар кансерватыўнай партыі ў Брэслаў. З восені 1912 года - рэдактар кансерватыўных газет у Мекленбурзе і Сілезіі. Кіраўнік моладзевай арганізацыі імя Бісмарка - Германскай нацыянальнай народнай партыі. З 1924 года - дэпутат рэйхстага ад Нацыянал-сацыялістычнай вольнай партыі. У 1928 годзе ўступіў у НСДАП, кіраўніком якой з 1921 года быў Гітлер. З чэрвеня 1928 года - раздзел фракцыі НСДАП у парламенце Прусіі. З 1928 года гаўляйтар Остмарка (пасля аб'яднання з зямлёй Брандэнбург у траўні 1933 года стаў гаўляйтарам Курмарка). 29 верасня 1933 года ўступіў у СС. З 1933 года - группенфюрэр СС. З-за афёры з даносам у 1936 годзе атрымаў спагнанне па партыйнай лініі і быў змушаны скласці з сябе службовыя абавязкі і сыйсці з СС. З верасня 1941 года - генеральны камісар Беларусі ў рэйхкамісарыяце па ўсходніх абласцях. Перад прыходам Гітлера да ўлады, Вільгельм Кубэ быў разжалаваны ў радавыя. Прычынай паслужыла тое, што ён расстраляў некалькі не падпарадкаваных яму салдат і афіцэраў. Кінуў першую жонку з двума дзецьмі і ва ўзросце сарака шасці гадоў ажаніўся на дваццацідвухгодняй актрысе.

У парку імя Горкага, на Камароўцы і ў іншых месцах яны павесілі некалькі дзесяткаў ні ў чым не павінных савецкіх людзей і да грудзей кожнага прымацавалі шыльды з надпісам: «Мы партызаны, стралялі ў нямецкіх салдат». Фашысты цынічна заяўлялі, што так яны «упрыгожваюць горад да рускага свята» — 24-м угодкам Кастрычніцкай рэвалюцыі.

Гаўляйтер (гаў — вобласць, ляйтэр — кіраўнік) — намеснік Гітлера ў Беларусі Вільгельм фон Кубэ з 1941 года кіраваў масавым знішчэннем савецкіх людзей, спрабуючы выклікаць страх і пакорнасць вольналюбіваму народу. А.Гітлер загадаў яму навесці ў Беларусі «праўдзіва арыйскія парадкі». В.Кубэ паслухмяна выконваў загады фюрэра, пакрыўшы беларускую зямлю шыбеніцамі і магіламі. Асабіста прысутнічаў на масавых карах часта ні ў чым непавінных старых людзей, жанчын, дзяцей. Прыход А. Гітлера да ўлады быў успрыняты нямецкім народам неадназначна. У шэрагу месцаў успыхнулі хваляванні. А. Гітлер хутка знайшоў Вільгельма Кубэ і паставіў яго на чале карных атрадаў. У верасні 1941 года ён прыйшоў ужо ў чужую хату, каб паліць, вешаць, рабаваць, забіваць.

За ўсе дасканалыя злачынствы Цэнтральны штаб партызанскага руху і падпольны ЦК Кампартыі Беларусі завочна прысудзілі ката да смяротнай кары, але спробы некаторых атрадаў прывесці ў выкананне прысуд трывалі няўдачы.

Акт «Возмездие» Галоўным выведвальным упраўленнем Чырвонай Арміі (кіраўнік генерал-палкоўнік Ф. Ф. Кузняцоў) быў даручаны некалькім партызанскім атрадам і дыверсійна-выведвальным групам. Шматлікія з іх дзейнічалі ў Лагойскім раёне: атрад «Бура» (выканаўца Н. В. Траян). Менавіта Надзея Траян першая выйшла на абслугоўваючы персанал гаўляйтэра; група Осіпавай была звязана з атрадам «Дзімы» (камандзір Д. Кеймах і Н. П. Фёдараў).

Аперацыя «Возмездие» рыхтавалася асобай брыгадай «Дзімы», якая размяшчалася ў вёсцы Янушкавічы Лагойскага раёна пад кіраўніцтвам маёра выведвальнага ўпраўлення Генштаба Чырвонай Арміі Мікалая Пятровіча Фёдарава «Колакала».

У сакавіку 1942 года Д. Кеймах у складзе выведвальнай групы пад камандаваннем Героя Савецкага Саюза маёра Васіля Шчарбіны быў закінуты ў тыл суперніка. Група дзейнічала на тэрыторыі Беларусі, акупаванай немцамі, у раёне гарадоў Ліда — Маладзечна — Мінск — Лепель — Полацк. Паступова з дапамогай мясцовых патрыётаў выведгрупа перарасла ў выведвальны атрад. Пасля выпадковай смерці 24 верасня 1942 г. маёра В. Шчарбіны камандзірам быў прызначаны Давід Кеймах. У Цэнтры ён атрымаў псеўданім «Дзіма». У лістападзе 1942 года атрад «Дзімы» дзейнічае ў Лагойскім раёне, у в. Янушкавічы. Камандзір разгарнуў актыўную падрыўную працу. Але са шматлікіх спраў групы самая адважная аперацыя — арганізацыя і ажыццяўленне забойства ката беларускага народа В. Кубэ. Дзіма, маючы шырокую агентуру ў Мінску, пачаў дбайна падрыхтоўваць аперацыю «Возмездие» па знішчэнню гаўляйтэра, сустракаўся з мясцовым насельніцтвам, падпольшчыкамі. Тэрмінова выкліканы ў Маскву, перадаў усе справы кіравання прыбыўшаму з Выведвальнага ўпраўлення маёру Мікалаю Пятровічу Фёдараву (Колакалу).

Фёдараў Мікалай Пятровіч. Падпольны псеўданім «Колокол». Нарадзіўся 15 чэрвеня 1915 г. у вёсцы Кайвакса, цяпер Ціхвінскага раёна Ленінградскай вобласці. Рускі. З сялян. Маёр. Герой Савецкага Саюза (21.11.1944 г.). У Чырвонай Арміі з 1933 г. Член Кампартыі з 1938 г. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны з 1941 г. Удзельнічаў у абароне Масквы. З 1943 г. — намеснік камандзіра разведвальнага дыверсійнага атрада «Дзіма», які дзейнічаў у Мінскай вобласці. Актыўна ўдзельнічаў у падрыхтоўцы сумеснай аперацыі Разведупраўлення (РУ) Генштаба Чырвонай Арміі і ЦШПР па знішчэнні ката беларускага народа гаўляйтэра В. Кубэ. Са студзеня 1944 г. — камандзір партызанскага атрада, які дзейнічаў у раёне гарадоў Ковель, Уладзімір-Валынскі, Хелм (Польшча). Загінуў у баі з карнікамі 17.04.1944 г. у раёне сялібы Вайскавіцэ каля горада Хелм.

Д. Кеймах ў тую фатальную для яго ноч з 13 на 14 верасня 1943 года выляцеў на Вялікую зямлю. Разам з ім адправіліся камандзіры выведвальна-дыверсійных груп І. Рыбакоў, А. Захараў і В. Варанянскі. «Колакал» паведаміў у Цэнтр аб вылеце ў Маскву Кеймаха. У той жа радыёграме «Колакал» прасіў Цэнтр паведаміць аб прыбыцці борта ў Маскву. Але ні 14, ні 15 верасня паведамлення аб прылёце ў Маскву камандзіраў выведвальна-дыверсійных груп М. Фёдараў не атрымаў.

Кеймах Давід (Дзмітрый) Нарадзіўся Давід 7 лістапада 1906 года ў Адэсе і быў малодшым з траіх дзяцей у працоўнай габрэйскай сям'і. Вайну Зміцер Ілліч сустрэў намеснікам дырэктара інстытута павышэння кваліфікацыі ІТР машынабудавання. Пасля падрыхтоўчых курсаў пры тэхнічным штабе са жніўня 1941 г. Кеймах апынуўся ў тылу ворага: у Баранавіцкай вобласці стварае асобы партызанскі атрад і становіцца камісарам. У верасні 1942 года гіне камандзір атрада В. Шчарбіна – Герой Савецкага Саюза, і на гэтую пасаду прызначаюць Кеймаха.

Толькі 29 верасня маёр М.Фёдараў атрымаў ад Цэнтра радыёграму, у якой паведамлялася, што самалёт на якім ляцеў Дзіма, не вярнуўся. Ёсць дадзеныя, што камандзір Д. І. Кеймах загінуў. Іншых звестак не было, самалёт, на якім ляцелі камандзіры выведвальна-дыверсійных груп, быў збіты нямецкімі зеніткамі. Трагедыя адбылася ў начным небе 14 верасня 1943 года ў раёне в. Вялікія Лукі.

З інтэрв’ю Гарачкі Галіны Іванаўны — дырэктара Янушкавіцкай школы імя В. Цімчука і загадчыка музея баявой славы.

Выведвальна-дыверсійны атрад ўзглаўляў Д. Кеймах, пад камандаваннем маёра Шчарбіны. Пасля няўдалага палёта ў Маскву Кеймах гіне. Пасля гібелі камандзіра партызаны сталі называць свой атрад „Дзіма“, а самі „Дзімаўцамі“. Атрад стаў узглаўляць Фёдараў. Менавіта яму з „Цэнтра“ было даручана весці ўсе справы, якія выконваў Кеймах, у тым ліку давесці да канца аперацыю па знішчэнню гаўляйтэра В. Кубэ. Да гэтай аперацыі прыкладалі рукі шмат партызанскіх атрадаў і партызан, але нікаму гэта зрабіць не ўдавалася.

З інтэрв’ю Васіля Віктаравіча Марцынкевіча ветэрана ВАВ, партызана з в. Гарэлыя Янушкавічы Лагойскага раёна:

«Я быў у райкоме ў другім атрадзе Цімчука, інструктарам рабіў, а тут быў Дзімы атрад і адсюль з Янушкавіч з дому дзе цяпер музей стаіць, Мазанік далі міны і паслалі ў Мінск. Партызаны тутака знаходзіліся Дзімаўскі атрад Маскоўская группа, тут было і ўсё рукаводства ўсяго атрада, як падарвалі Кубэ.»

Як яно было. Падчас эвакуацыі, па дарогах, ідучых на ўсход, рухаліся калоны ўцякачоў. Разам з гэтымі людзьмі была і Алёна Рыгораўна Мазанік. Але ўжо ў раёне Дукоры (38 кіламетраў ад Мінска) фашысцкая пяхота на бронетэхніцы перарэзала ім дарогу. А. Мазанік разам са спадарожніцай вырашыла вярнуцца ў Мінск. Але гэта быў зусім іншы горад. Дамы пабітыя, шматлікіх кватэр і іх гаспадароў няма. У Мінску Алёна выпадкова сустрэла знаёмага — Міхаіла Карлавіча, які да вайны працаваў шэф-поварам у адной з прэстыжных сталовых. Ён адвёў ёй у сваім жыллі куток, уладкаваў у сталовую (у немцаў яна звалася «казіно») на дапаможныя работы: чысціць бульбу, тапіць печ. У адзін з дзён на кухні з’явіўся Вільгельм Кубэ ў суправаджэнні гаспадара казіно. Доўга і ўважліва гаўляйтэр разглядаў новую работніцу.

Мазанік Алена Рыгораўна. Нарадзілася 4 красавіка 1914 года ў вёсцы Поддзегцярня Глушскага сельсавета Пухавіцкага раёна Мінскай вобласці. Лёсам наканавана было ёй здзейсніць подзвіг – пазбавіць Беларусь ад фашысцкага ката. Бедная сялянская сям'я, чацвёра дзяцей. Калі памёр бацька, Алене Мазанік было чатыры года, сястры Валянціне сем дзён. Неўзабаве памерла маці. Добрыя людзі не далі памерці з голаду. Дзеці рана спазналі нялёгкую сялянскую працу. Пасвілі ў заможных людзей свінняў, малолі хлеб. Жылі бедна, не ў што было апрануцца. У чатырнаццаць гадоў Алена з'ехала ў Менск. Працавала хатняй прыслужніцай, мыла посуд і на іншай чарнавой працы. Сястра Валянціна, скончыўшы сем класаў таксама прыехала ў Мінск, уладкавалася хатняй прыслужніцай. А па заканчэнню фабрычна-завадской вучэльні стала працавацьу друкарні імя Сталіна. Неўзабаве сёстры вышлі замуж. Eлена звязала свой лёс з Аляксандрам Тарлецкім, прыгожым рослым хлопцам, які працаваў шафёрам у гаражы Саўнаркама Беларусі. Чакалі дзіця, але хлопчык, які нарадзіўся, пражыў усяго толькі суткі. Муж у першы жа дзень вайны з'ехаў з наркомам і да лістапада 1943 года Алена не ведала, дзе ён.

З інтэрв’ю Мікалая Васільеаіча Дуброўскага. Успаміны пра Алёну Рыгораўну Мазанік:

«Потым, — успамінала яна, — павялі мяне на другі паверх, там упершыню ў жыцці ўзялі ў мяне адбіткі пальцаў і прымусілі дакрануцца да нейкай паперы, на якой быў намаляваны арол. Гэта працэдура мне вельмі не спадабалася. Затым пад пільнымі поглядамі фашыстаў прымусілі падпісаць абавязальніцтва з патрабаваннем добрасумленна працаваць, слухацца начальнікаў, не красці, увогуле, старанна сябе весці спраўна служыць „новым уладам“.»

Асобы страх і нянавісць яна адчула, калі чытала такі пункт: «…калі сустрэну камуніста або камісара, якога ведала да вайны, абавязана тут жа паведаміць у гебітскамісарыят. Калі я гэтага не зраблю, то змяню „новаму парадку“.» За гэтым прытрымліваўся шэраг пагроз за непадпарадкаванне германскім уладам. З першых дзён Алёна Рыгораўна адчула, што за ёй сочаць і кантролююць, працаваць было вельмі цяжка. Цяплілася надзея, што атрымаецца дапамагаць партызанам. Тут, сярод прыслугі, сустрэла Зміцера (Міцю) Філімонава (да вайны былі ў адной камсамольскай арганізацыі), і яны абгаварылі неабходнасць выхаду на партызан, падпольшчыкаў. Міця Філімонаў неўзабаве звязаўся з партызанскім атрадам перадаў міны аднаму чалавеку, але фашысты яго схапілі. Юнак не вытрымаў мук і назваў М. Філімонава. Фашысты Міцю жорстка катавалі, а потым расстралялі. Ён не выдаў Алёну Рыгораўну.

Алёна Мазанік тым часам, дэманструючы старанне ў працы, паступова заваёўвала давер «сваіх гаспадароў». Спачатку яе прыцягвалі накрываць сталы. Потым назначылі старэйшай афіцыянткай — абслугоўваць прыезджых госцяў Берліна ў зале, які зваўся «генеральскім казіно». Тут Алёна Рыгораўна была прадстаўлена фраў Аніце Кубэ.

З інтэрв’ю Мікалая Васільеаіча Дуброўскага. Успаміны пра Алёну Рыгораўну Мазанік:

«Праца ў генеральскім казіно, — успамінала Алёна Рыгораўна пазней, — стала для мяне пеклам і пакараннем, госці патрабавальныя, жорсткія і зняважлівыя. А трэба ўсміхацца дагаджаць не толькі В. Кубэ, але і яго гасцям… Вось яны ядуць, у цяпле, сытыя, задаволеныя, а за акном у скверы на шыбеніцы раскалыхваюцца павешаныя. Павешаныя па іх загаду. Можа, і майго мужа на вяроўцы дзесьці раскалыхвае вецер, а ты ім усміхайся, з педантычнай дакладнасцю — ні хвілінай раней, ні хвілінай пазней — падавай закускі. Можна гуляць такую страшную ролю дзень-два, а не тыдні, месяцы! Гэта было невыносна.»

Варта адзначыць паблажлівыя адносіны фраў Аніты да Алёны Мазанік.

«Неяк прымалі высокага госця з Берліна — успамінала Алёна Рыгораўна („Галя“ так называлі Мазанік у В. Кубэ) — ён быў такі тоўсты, што гадка было на яго глядзець. Відаць, моцна перахвалявалася або стамілася, несла суп госцю, закруцілася галава, пацямнела ў вачах, і неспадзявана гарачым супам абліла гэтага госця. Ён з разуменнем аднёсся да гэтага, пачаў сурвэткай чысціць свой касцюм, а В. Кубэ ўміг выхапіў браўнінг. Думала, заб’е, у турму пасадзіць!.. Выратавалі ад згубы госць і фраў Аніта.»

Неяк Алёна чысціла гауляйтэру боты і шчоткай з крэмам замазала штаны. В. Кубэ адхвастаў яе гумовай палкай да паўсмерці. На шум прыбегла фраў Аніта, адвяла яго перапрануцца.

Пасля ўсяго гэтага гаўляйтэр не жадаў браць яе прыбіраць у пакоях. Аднак фраў Аніта абараніла яе. Быў выпадак, калі Алёна нашкодзіла самой генеральшы. Пры мыцці і кіпячэнні «зварыла» любімыя шкарпэткі генеральшы з сінтэтыкі, за што А. Мазанік выслухала мноства абраз у свой адраз. Добразычлівыя адносіны фраў Аніты да А. Мазанік выявілася і ў апошні дзень жыцця В. Кубэ. Яна тады дазволіла Алёне пайсці да рускага зубнога лекара без суправаджэння ад’ютанта. У то час ужо была ўсталявана міна пад матрацам, дзе спаў В. Кубэ.

У прыслузе В. Кубэ быў яшчэ адзін надзейны чалавек. Звалі яе Таццяна Каліта прыгожая, разумная жанчына, выкладчык Мінскага медыцынскага інстытута, лекар. Яе ўзялі з біржы працы. Неяк паміж імі зайшла гутарка: што рабіць, як помсціць, як звязацца з партызанскім атрадам? Таццяна ведала маладую дзяўчыну з атрада. Яна вучылася ў адным інстытуце з ёй, калі тая там выкладала. Гэтай маладзіцай апынулася Надзея Віктараўна Траян (Канская), будучы Герой Cавецкага Саюза. Таццяна Каліта паводзіла сябе з фашыстамі незалежна, з годнасцю. Не раз выказвалася, што яна лекар і ёй трэба лячыць людзей у лагеры ваеннапалонных, а не генеральскіх «сабак». Інфармацыя аб падобных выказваннях даходзіла і да самога В. Кубэ. Аднак гестапаўцы нічога не ведалі аб дзейнасці партызанкі Таццяны Каліты. Таму яе проста выгналі як непатрэбную. Праўда, спачатку хацелі яе адправіць у Германію на прымусовыя работы, але фраў Аніта настаяла проста звольніць яе.

У верасні 1943 года Таццяна Каліта разам з маці пайшла ў партызаны. Нарэшце споўнілася яе мара: лячыць тых, хто абараняў ад фашыстаў сваю Радзіму. Была лекарам у брыгадзе Г. Лапаціна, затым — начальнікам медслужбы партызанскай брыгады «Жалязняк». Пасля вайны Т. Н. Каліта разам са студэнтамі аднаўляла будынак Мінскага медінстытута. Абараніла дысертацыю, працавала дацэнтам на кафедры анатоміі.

Надзея Траян з атрада «Бура» неаднаразова сустракалася з Алёнай Мазанік. Яны абмяркоўвалі варыянты, як можна знішчыць В. Кубэ. З-за шматлікіх спроб замаху на жыццё В. Кубэ ў трохпавярховым асабняку вялікая ўвага надавалася прытрымліванню мер бяспекі. Камісар асабіста адбіраў сабе прыслугу ва ўзросце не старэй 20 гадоў, часта яе мяняў, правяраў праз гестапа. Прыслуга жыла на першым паверсе, што абмяжоўвала магчымасці сувязі са знешнім светам. За перамяшчэннямі прыслугі ўсярэдзіне асабняка сачылі 12 паліцэйскіх. За кожнай з 4 пакаёвак быў замацаваны свой участак працы. Алёне дазвалялася працаваць толькі на трэцім паверсе, дзе знаходзіўся пакой Аніты, працоўны кабінет В. Кубэ, гасціная, два пакоя ад’ютанта і два пакоя для госцяў. Так як спальня В. Кубэ знаходзілася на другім паверсе, доступу туды ў Алёны не было.

Надзея перадала ў атрад план размяшчэння дома, дзе жыў Вільгельм Кубэ, паведаміла аб колькасці прыслугі і аховы гаўляйтара, як расстаўлены пасты. У атрадзе «Дзімы», у сваю чаргу, прапрацоўваўся план, як напасць на рэзідэнцыю В. Кубэ і знішчыць фашысцкага ката. На прапанову Надзеі Траян забіць Кубэ Алёна Рыгораўна адказала, што падумае. Пасля гэтага сувязь з Надзеяй Траян чамусьці перапынілася.

З пратаколу допыту Мазанік-Тарлецкай Алёны (Галіны) Рыгораўны 21 кастрычніка 1943 года.

«На першым паверсе знаходзіліся кухня, пральня і іншыя службы, а таксама там жыла прыслуга. На другім размяшчалася спальня В. Кубэ, сталовая, ванная і тры дзіцячых пакоя. На трэцім паверсе — кабінет Вільгельма Кубэ, пакой яго жонкі, гасціная, дзве пакоя ад’ютанта Вільденштэйна і два пакоя для начлегу госцяў.»

Пасля таго як перапынілася сувязь з Надзеяй Траян, загінуў Міця Філімонаў, была звольнена з прыслугі гаўляйтэра Таццяна Каліта, сёстры Алёна Мазанік і Валянціна Шчуцкая знаходзіліся ў невядомасці. У Валянціны балела душа за мужа Васілія Міхайлавіча Шчуцкага, якога нядаўна расстралялі ў мінскай турме за сувязь з партызанамі, за дзяцей, якія жывуць са свякроўю пад Мінскам, у Масюкоўшчыне, якім тры і паўтара года. Для таго каб выратаваць дзяцей і Валянціну, Алёна забрала іх да сабе ў Мінск. Яна баялася, што іх схопяць і таксама расстраляюць як і Шчуцскага. Хваляванні былі не марныя. У Масюкоўшчыну прыязджалі карнікі, але Валянціну і дзяцей не знайшлі.

Падпольшчыкі пад кіраўніцтвам Марыі Барысаўны Осіпавай шукалі выхад на каго-небудзь з прыслугі гаўляйтэра каб знішчыць Вільгельма Кубэ. Праз Мікалая Пахлябаева, які працаваў па заданні падполля дырэктарам нямецкага кінатэатра і па загадзе М. Фёдарава, была арганізавана сустрэча паміж «Чорнай», да гэтага ў яе быў псеўданім «Чапля», (Марыя Осіпова) і «Галей» (Алёна Мазанік) — непасрэднымі выканаўцамі ліквідацыі В. Кубэ. Апошняя наадрэз адмовілася размаўляць з Осіповой, баючыся элементарнай правакацыі. Падобныя правакацыі былі любімым прыёмам гестапа. Осіповай атрымалася ўгаварыць Алёну, а каб яна ўпэўнілася, што з ёй вядуць перамовы менавіта партызаны, прапанавала адправіць яе сястру Валянціну Шчуцкую ў суправаджэнні Осіпавай у размяшчэнне партызанскай базы. Яны дамовіліся, што праз дзень, у шэсць гадзін раніцы, Валянціна будзе чакаць Осіпаву на Татарскіх гародах (месца, дзе зараз расплоджаны Палац спорту).

Валянціна назаўтра пашла на працу, сказала, што ў яе баліць нага, яна кульгае. А тут яшчэ вельмі цяжка захварэла дачка ў вёсцы, і ёй неабходна паехаць да яе. Упэўніла нямецкага шэф-повара, і ён адпусціў яе. Валянціна з Марыяй Осіпавай адправіліся ў партызанскі атрад, у вёску Янушкавічы Лагойскага раёна. Шлях быў няблізкім, кіламетраў шэсцьдзесят. Осіпава ішла са сваёй спадарожніцай толькі вядомымі ёй партызанскімі дарогамі і сцежкамі, абыходзячы фашысцкія пасты і заставы. У атрадзе Шчуцкая сустрэлася з Мікалаем Пятровічам Фёдаравым і іншымі камандзірамі. Пагутарылі з камісарам атрада Харытонам Аляксандравічам Хатагавым. З кіраўніцтвам атрада абмеркавалі варыянты знішчэння В. Кубэ. Фёдараў даў Валянціне яд — магчыма, атрымаецца атруціць Вільгельма Кубэ. Ампулы зашылі ў плечыкі паліто, і Валянціна адправілася дахаты. Ёй далі суправаджаючага — маладога партызана. Па легендзе, яны ішлі ў Мінск як жаніх і нявеста — браць шлюб у цэркві.
Сястра пацвердзіла, што М. Осіпава прадстаўляе атрад, які мае прамую сувязь з Масквой, толькі тады А. Мазанік пагадзілася выканаць гэта смяротна небяспечнае заданне.

Са справаздачы аб падпольнай працы ў горадзе Мінску за перыяд з жніўня 1941-га па кастрычніку 1943 гг. Марыі Барысаўны Осіпавай. 13 лістапада 1945 года.

…Вялася падрыхтоўка для знішчэння генеральнага камісара В. Кубэ. Было распрацавана некалькі планаў.

Першы: накіраваць на машыну В. Кубэ чатыры аўтамашыны і раздушыць яго, для чаго быў усталяваны нумар аўтамабіля В. Кубэ праз Дашу (уцякачка, працавала ў генеральным камісарыяце) і час яго паездкі на абед з працы.
Другі: праз Фурца Мікалая (шафёр) быў падрыхтаваны выбух кіназалы ў генеральным камісарыяце падчас прагляду кінафільма, дзе прысутнічаў В. Кубэ і ўсё нямецкае кіраўніцтва гестапа і паліцыі.
Трэці: атруціць В. Кубэ.
Чацвёрты: падарваць яго.

«Для гэтага я падрыхтавала міны і тол. Усё атрымала з групы „Дзіма“. Калі з Марыяй Грыбоўскай (Дуброва) мы неслі міны, нас затрымала паліцыя, але нам пашчасцілі. Усё гэта „задавальненне“ каштавала 20 або 25 нямецкіх марак.»

Аднак ад варыянту атручвання В. Кубэ прыйшлося адмовіцца. Алёну да кухні не дапушчалі. Яна прыбірала жылыя памяшканні на трэцім паверсе. Гэтая акалічнасць навяла Осіпаву на думку, а ці не падарваць В. Кубэ ў яго ўласнай спальні, падклаўшы міну пад ложак. Але дзе ўзяць міну? Осіпава звярнулася ў атрад «Дзіма», дзе пачалі шукаць неабходную міну. Сыйшліся на тым, што лепш усяго ў дадзеным выпадку падыдзе магнітная міна англійскага ўзору.

Польская журналістка Веслава Загурска пасля сустрэчы з Марыяй Барысаўнай Осіпавай у 1981 годзе змясціла ў гэтым часопісе «Виднокреньги» (Гарызонты) артыкул «Чорная Марыя». З гэтага ўрыўка відаць, наколькі складана і небяспечна было даставіць міну ў Мінск. Непараўнальна складанай і яшчэ больш небяспечна было пранесці яе ў асабняк В. Кубэ і прычапіць да пружын матраца гаўляйтэра. З вялізнай рызыкай для сябе абедзве жанчыны выканалі гэтае заданне.

Вось як расказвае пра гэта Гарачка Галіны Іванаўна — дырэктар Янушкавіцкай школы імя В.Цімчука і загадчыка музея баявой славы.

На гэтым месцы ў вёсцы Янушкавічы, стаяў невялічкі домік. Жылі ў ім сям’я Вярбіцкіх. Гэта хата стаяла на скрыжаванні. Хтосці заходзіў запытаць дарогу, папіць вады… Марыя Осіпава была звязана з Надзеяй Траян. Яна атрымала міну ў гэтым доме і паклала яе ў карзінку з бруснікай і пад выглядам гандляркі са сваёй сяброўкай пайшлі ў горад прадаваць ягады. Партызанскімі тропамі, праз лясы і вёскі, яны пайшлі на Мінск. Паліцаі спынілі сябровак дзесці ля вёсак Бяларучы-Вяча, запыталіся, што ў карзіне. Марыя адкупілася ад паліцаяў грошмі, яйкамі, самагонам, салам. Дайшлі да Мінска і перадалі міну Мазанік, якая працавала ў В. Кубэ пакаёўкай.

З гутаркі Мікалая Дуброўскага і Марыі Осіпавай па нацыянальным радыё летам 1997 года.

Я атрымала ў атрадзе дзве магнітныя міны англійскай вытворчасці. Сказала камандзіру атрада Мікалаю Пятровічу Фёдараву: „Бяру дзве міны. Дайце мне іх з дваццацічатырохгадзінным заводам“. Ён адказаў, што мне цяжка будзе несці дзве міны адразу. „Я як-небудзь пранясу, дайце толькі мне дзве міны на ўсякі выпадак“. Ён пагадзіўся і даў мне дзве міны з дваццацічатырохгадзінным заводам. Я іх і прынесла… І міну ўручыла Алёне Мазанік. І паказала, як яе трэба зарадзіць і пакласці пад матрац.

Прайшло нямала часу, перш чым Осіпава схадзіла ў атрад і разам са сваёй сяброўкай Марыяй Грыбоўскай, маці чатырох дзяцей, прынесла міну ў Мінск.

Пасля таго як міну атрымала Мазанік, Марыя паказала, як прывесці яе ў дзеянне. Алёна залезла пад ложак, паміж пружынамі матраца прымацавала міну. Жанчыны селі на ложак, пагушкаліся. Турбаваліся, ці не выпадзе яна, калі гаўляйтэр уляжацца спаць, дамовіліся назаўтра сустрэцца ў 10 гадзін раніцы ў скверы ля тэатра імя Янкі Купалы. Марыя пайшла. Потым юныя падпольшчыцы пачалі прыводзіць міну ў дзеянне. Сон не браў, у галаве блукалі ўсякія думкі. Як дзеці? Дзе яны, што з імі? Можа, іх у жывых ужо няма? А калі гэтая аперацыя праваліцца? Столькі рыхтаваліся.

Сёстры не заснулі да раніцы. Пара было збірацца на працу. Развіталіся. Ампулы з ядам падзялілі папалам. Стоячы ў парога, сёстры яшчэ раз абняліся, расцалаваліся. Алёна паклала міну ў сумачку (яе ўзор зараз захоўваецца ў беларускім дзяржаўным музеі гісторыі Вялікай Айчыннай вайны). Накрыла міну насоўкай і пайшла. Валянціна таксама паспяшыла на працу, ёй трэба было паспець сёе-тое зрабіць і адпрасіцца ў шэфа з працы да лекара — быццам бы ў яе ізноў невыносна баліць нага.

Успаміны Мікалая Васільеаіча Дуброўскага пра Алёну Рыгораўну Мазанік:

Алёна падыходзіла да рэзідэнцыі В. Кубэ, дзе стаяў часавы. Яна трымала ў руках сумачку і партфель, у якім была бялізна. Алёна разлічвала: правераць партфель, а сумачку не крануць. На пасту стаяў стары салдат Ганс… І толькі яна хацела прайсці паблізу вартавога, як афіцэр запатрабаваў адкрыць сумачку.

А што ў сумачцы? — спытаў афіцэр.

Алёна падумала: «Усё…» І апошняя думка была пра Валянціну. «Значыць, мяне зараз возьмуць…» Алёна прыадчыніла сумачку: зверху ляжала насоўка, а пад ёй міна. Афіцэра зацікавіла хустачка, і ён пачаў выцягваць яе. Алёна ўся пахаладзела, успомніла аб ампуле з ядам, перададзенай ёй М. Фёдаравым.

Гэту хустачку я нясу фраў Аніце. У яе сёння дзень нараджэння. Гэтыя словы падзейнічалі на афіцэра. Ён прыбраў руку. Алёна зачыніла сумачку і паспешліва ўвайшла ў дом.

Алёна прыбрала і вымыла лесвіцу, пачысціла боты гаўляйтэра, зрабіла ўсё справы. В. Кубэ паглядзеў на Алёну: «Чаму такая бледная? Што здарылася?» Яна адказала: «Зубы баляць, усю ноч не спала. Вы дазволіце мне пайсці да зубнога лекара? Я ўсё-усё зрабіла, спадар гаўляйтэр.» В. Кубэ сказаў ад’ютанту: «Адвязеш мяне ў камісарыят і завядзеш яе да нямецкага лекара.» Алёна ўзмалілася: «Зноў да нямецкага лекара!» Яна, маўляў, там была неаднаразова, але толку мала. Алёна падзякавала гаўляйтэра і тут жа пабегла да фраў Аніты з просьбай пайсці да знаёмага ёй лекара без суправаджэння — яна хутка вернецца. Фраў адпусціла Алёну, сказаўшы ад’ютанту: «Суправаджаць яе не трэба, мы ж ёй давяраем.» Пракрасціся ў спальню гаўляйтэра было складана. На паверсе дзяжурыў афіцэр. Калі і В. Кубэ, і яго жонка з’ехалі, яна ціхенька зайшла ў спальню, заклала міну пад пружыны матраца, дзе спаў Вільгельм Кубэ, затым села на ложак, каб праверыць, ці не вываліцца яна. Усё было ў парадку…

З інтэрв’ю Гарачкі Галіны Іванаўны — дырэктара Янушкавіцкай школы імя В. Цімчука і загадчыка музея баявой славы.

На другім паверсе, каля пакоя В. Кубэ ўвесь час знаходзіўся дзяжурны. Мазанік яго паклікала адведаць спечаныя булачкі, а сама тым часам падклала міну пад матрас Кубэ. Дзяжурны, вяртаючыся назад, убачыў, што Галя выходзіць з пакоя В .Кубэ і запытаў у яе, што яна там рабіла. На яго пытанне яна адказала просто, што выцірала пыл. Ён зайшой праверыў весь пакой, але міны не заўважыўшы выйшаў.

Каб немцы даведаліся, што міна была дастаўлена з Янушкавіцкіх лясоў, то на працягу ўсяго шляху ад Мінска праз вёскі Паперню, Бяларучы і да Янушкавіч Лагойскага раёна, уся гэта тэрыторыя была б знішчана і зруйнавана немцамі. Лёс бы не аднаго дзесятка вёсак гэтага ўскрайку Лагойшчыны быў бы падобны на лёс вёсак Хатань, Дальва, Лясіны і інш.

Калі пад’ехаў Мікалай Фурц да Опернага тэатра, у якога па заданні М .Пахлябаева была пуцёўка на паездку ў Паперню за пяском, сёстры хутка ўскочылі ў кузаў аўтамабіля, у кабіне ўжо сядзела Марыя Осіпава. Без прыгод гераіні дабраліся да Паперні. У іх былі надзейныя дакументы. Магічную сілу мела пасведчанне Алёны Мазанік, падпісанае самім гаўляйтэрам Вільгельмам Кубэ. Далей Марыя Барысаўна павяла Алёну і Валянціну па даўно знаёмым дарогам і партызанскім сцежкам. У вёсцы Прысёлкі іх сустрэў чалавек з канём і калёсамі, які і даставіў у атрад Фёдарава, куды ўжо былі дастаўленыя дзеці, у в. Рацькавічы. Да іх прыходу сваякі і дзеці Валянціны Шчуцкай, якія жылі ў Масюкоўшчыне, ужо былі прыведзены ў атрад Таняй Мазняковай. Лёс другой міны невядомы. Мікалай Пракоф’евіч Дрозд, закапаўшы міну ў сваім гародзе, 23 верасня 1943 года разам з жонкай і дачкой Рэгінай быў арыштаваны і расстраляны, так сама як і Марыя Рыгораўна Грыбоўская, Мікалай Пахлябаеў, Мікалай Фурц, Рыгор Кулікоў, Уладзімір Зубко.

І вось у ноч з 21-га на 22-е верасня 1943 года нічога не падазравая кат беларускага народа быў знішчаны выбухам міны, падкладзенай адважнай падпольшчыцай. Выбух адбыўся ў 2 гадзіны па маскоўскім часе, або апоўначы па берлінскім.

У заключэнні нямецкай камісіі аб замаху на генеральнага камісара Кубэ гаворыцца:

При осмотре места происшествия немедленно назначенной комиссией в результате просеивания мусора и обломков обнаружены и изъяты небольшие остатки материала. На основании прежних расследований, проводимых этой же комиссией в связи с минными диверсиями в различных немецких военных учреждениях, оберштурмфюрер Брейер установил, что в данном случае речь идёт об остатках материала взрывателя замедленного действия магнитной мины английского производства неопределенного срока действия. В ходе экспертизы на месте, было установлено, что мина была прикреплена в нижней части матраца В. Кубе к пружинам и там взорвалась. В пользу такого предположения говорят и ранения гауляйтера. Действие мины было локализовано матрацем и телом гауляйтера. Этим и объясняется то, что его жена осталась невредимой.

Гісторыя гэтага гераічнага ўчынку маладой савецкай жанчыны легла ў аснову фільма «Гадзіннік спыніліся апоўначы», які, як мастацкі твор, вельмі далёкі ад праўдзівых падзей таго страшнага перыяду. Мінскія падпольшчыкі, якія прыбылі ў партызанскі атрад раніцай наступнага дня, прынеслі доўгачаканую вестку аб забойстве Вільгельма Кубэ.

Камандзір партызанскага атрада Мікалай Фёдараў — «Колакал» дакладваў у Цэнтр:

Доношу, что в ночь с 21 на 22 сентября 1943 года совершена диверсия по убийству генерального комиссара Белоруссии Кубе. Диверсию совершили мои люди, работающие у меня „Чёрная“ (Осипова Мария Борисовна), „Галя“ (Мазаник Елена Григорьевна) и „Оля“ (Шуцкая Валентина Григорьевна).

Цяпер у вёсцы Янушкавічы, на тым месцы дзе калісці знаходзілася хата Вярбіцкіх, на скрыжаванні дарог, адбудаваны новы будынак і зараз там размяшчаецца музей баявой славы. Кожны, хто ўязджае ў вёску Янушкавічы, што на Лагойшчыне, міжволі зверне ўвагу на акуратны будынак, што ўзведзены на беразе штучнага возера на месцы былой старой хаціны. Перад фасадам будынка, пры вуліцы — вялікі камень-валун. На гладкай паверхні яго выбіты наступны надпіс: «Тут, у доме Вярбіцкіх, у 1943 годзе перададзена міна Герою Савецкага Саюза Осіпавай Марыі Барысаўне для выканання прысуду над катам беларускага народа Кубе.»

Чэрвеньскім днём 1986 года ў Янушкавічах адбылася знамянальная падзея — адкрыццё музея баявой славы, для якога і ўзвялі спецыяльны будынак. Сярод шматлікіх гасцей знаходзілася актыўная мінская падпольшчыца Марыя Барысаўна Осіпава, якой было прадастаўлена ганаровае права перарэзаць сімвалічную стужку. Нарадзіўся ж музей дзякуючы старанням, энтузіазму настаўнікаў і вучняў Янушкавіцкай сярэдняй школы і ў першую чаргу дырэктара А. А. Мордас. Меркаванне было агульнае, дзе ж як не ў Янушкавічах, вёсцы, што ўваходзіла ў зону, у якой базіраваліся значныя сілы народных мсціўцаў, стварыць такі музей. Ды і наогул, у радах партызан ваявалі многія дзесяткі мясцовых патрыётаў. Удалося сабраць шмат розных экспанатаў, наладзіць адносіны з былымі падпольшчыкамі з гэтых мясцін, якія зараз жывуць далёка за межамі Беларусі. Неаднойчы наведваўся ў школу сын былога сакратара падпольнага райкома партыі І. М. Цімчука, імя якога носіць Янушкавіцкая школа. Наступленне савецкіх войскаў у Беларусі, распачатае 23 чэрвеня 1944 г., з’явілася той галоўнай падзеяй, якая шмат у чым абумовіла поспех усіх наступных аперацый на савецка-германскім фронце. Яна мела таксама важнае палітычнае значэнне.

Дзмітрый Дуброўскі

Комментарии

 
# 21.11.2010 23:21
уважаемая администрация!! !!!!!!!
почему нет автора под моей статьёй. Что значит "З вусных крыниц". Непорядок. Подпишите, либо удалите текст.
Ответить
 
 
# 22.11.2010 00:02
Статья находится ещё в стадии обработки. Спасибо большое за нее.
Ответить
 
 
# 20.09.2014 17:14
Спасибо за статью. Мужа Мазаник звали Болеслав (Балеслау, Болесь). Исправьте пож. Мой дедушка - его брат, поэтому я верю бабушкиным словам.
Ответить
 

Добавить комментарий

Защитный код
Обновить

Главная страница - Люди - Военные - Аперацыя па знішчэнню Вільгельма Кубэ