Апавяданне «Высечка леса лагайчанамі»

Апавяданне Ф. М. Новікава пра тое, як сяляне мястэчка Лагойск Барысаўскага ўезду, Менскай губерніі сяклі самавольна лес абшарніцы Тышкевіч, у маёнтку Лагойск у 1905 г.

Глава I

Вайна з японцамі скончылася. А ці выгодна ці не выгодна царскай Расіі сяляне не ведалі. Ведалі яны тое толькі, што шмат якія сыны сялянскія на вайну пайшлі, а з вайны не вярнуліся.

Што вярталіся з вайны вельмі незадаволеныя былі, яны казалі: «Навошта ганялі нас на вайну, як баранаў на бойню? Чые інтарэсы мы абаранялі? За што біліся з японцамі? Чаго мы дамагліся ад вайны?» Незадаволенасць вёскі яшчэ больш узмацнілася, калі пачулі, што і гарадскія рабочыя таксама незадаволены і выступаюць з патрабаваннямі да фабрыкантаў павялічыць заробак, а да царскай улады — свабодаў розных.

Шмат якія жыкары вёскі разумелі, што дамагчыся паляпшэння стану працоўных можна толькі тады, калі атрымаецца скінуць уладу дваранства і памяняць яе на ўладу працоўных горада і з'яднацца з працоўнымі вёскі.

Незадаволенасць фабрыкантамі, якія выкарыстоўвалі сілу працоўных за бясцэнак, і абшарнікамі, якія жылі ад сваіх абшараў за кошт працы сялян, усе расла і ў шмат якіх месцах выклікала выбухі пратэстаў з боку працоўных і сялян. Нашы сяляне — жыхары мястэчка Лагойск таксама незадаволеныя былі тым, што ў маёнтку Лагойск было шмат леса, а выпрасіць на папраўку пабудоваў і на дровы было вельмі цяжка, за высеканне ж лесу без дазволу адміністрацыі маёнтку судзілі, штрафавалі і саджалі бедных сялян вельмі строга. Выпадкаў апраўдання сялян, якія былі абвінавачаны ў высечцы леса, амаль не было, ды й чакаць гэтага нельга было, паколькі судовыя справя разбіралі зямскі начальнік (дваранін Ангер), чалавек вельмі суворы, грубіянскі, які глядзеў на ўсіх зверху, бескаштоўна жыў у доме маёнтка і карыстаўся ўсялякімі прывілеямі з боку маёнтка. Ці можна было чакаць саступкі з боку такога суддзі!

І вось такія абставіны, а таксама агітацяя з боку рэвалюцыйна накіраваных людзей, накіравалі і сялян да таго, што яны гатовыя былі выступіть з пратэстамі і патрабаваннямі пра паляпшэнне стану. А слугі капіталу — папы розныя ва ўсе званы царкоўныя званілі і славілі бога пры цары бацьку і дадзенай уладзе, жандармы ж і паліцыянты, як сабакі ганчакі, шнарылі па вёсках, шукалі людзей, якія хоць трохі разбіраліся ў палітыці і складалі спіс «няблаганадзейных». Туды і я быў унесены, пра што паведаміў мне па сакреце адзін знаёмы з паліцыі. Заўважна было, што выступленні сялян з пратэстам супраць ненармалёвасці жыцця — пытанне выпадка. Варта толькі падгарнуцца адмысловаму выпадку — і справа пайшла. Я бачыў гэта, але не ведаў, зразумела, што будзе наперадзе.

Глава II

Аднойчы ранняй восеньскай раніцай лістапада 1905 года, ля маёй кватэры ў Лагойску падчас валаснога кіраваньня, дзе я служыў валасным пісарам, сабралася шмат сялян з піламі і сякерамі на сотнях вазоў. Спачатку я не ведаў, што гэта азначае, але потым, калі зайшлі да мяне упаўнаважаныя ад тых, што сабраліся і сказалі, што яны маюць намер секчы самавольна лес маёнтку Лагойск, графіні Тышкевіч, я зразумеў, што пачынаецца тое, што ўжо саспела. Упаўнаважаныя ад сялян сказалі мне, што ад імя ўсіх яны просяць мяне кіраваць хадой высечкі леса. Я спачатку адказаў так, як ведаў, што за такую справу можна патрапіць на катаргу. Але з іншага боку мне ўяўлялася, што калі самавольная высечка леса будзе праводзіцца без кіраўніка, то сяляне моцна пацерпяць. Я, доўга не разважаючы, згадзіўся ўскласці на сябя кіраўніцтва высечкай леса, але з той умовай, што сечкары будуць выконваць усе мае распараджэнні падчас падчас высечкі, пасля будуць адзіныя і ў час вытворчасці ўладамі дазнання не выдадуць нікога. Каб вывезены лес, па магчымасці, складзены быў не на відавоку. І паехалі людзі ў лес на сотнях вазоў з Лагойска і шмат якіх іншых вёсак. Два дні сяклі і везлі лес у розныя бакі і спыніліся толькі на треці дзень, калі вядома стала, што да нас «на ўціхамірванне паўстання» едзе з Мінска і з Барысава начальства з вершнымі паліцэйскімі і вайскоўцамі.

На чацвёрты дзень прыехалі: з Мінска — губернатар і жандарскі палкоўнік, а з Барысава — спраўнік, два прыставы станавых, тры ўраднікі, сорак вартаўнікоў конных і два эскадрона драгуноў з камандзірамі. Усе, што прыехалі спыніліся ў маёнтку графіні, з чаго можна было зрабіць выснову, што паны будуць цягнуць за пана, а мужыкам літасці не будзе. Мне і прыемна было ўсведамляць, што ўдалася арганізавацъ высечку панскага леса, і страшна было за тое, што патраплю на катаргу. А асабліва хацелася мне правесці справу так, каб не пацярпелі сяляне.

Праз непрацяглы час з'явілася ў канцылярыю воласці начальства і загадала валасному старшыні сабраць на сход усіх сялян мястэчка Лагойск. Але склікаць іх не патрабавалася, паколькі яны і самі сабраліся і ў такой колькасці, што не маглі змясціцца ўсе ў воласці, і бальшыня іх былі каля воласці, прычым былі людзі з іншых вёсак.

Для дачы тлумачэнняў людзі, што сабраліся абралі ўпаўнаважаных (тых, праз якіх я перадаваў указанні сечкарам леса). Тут таксама каля сялян, што сабраліся пастроеныя былі конныя абшарнікі і драгуны з шаблямі на баку і стрэльбамі за плячыма. І складалася такое ўражанне, што згадай начальстві: «Сячы і плі» — і пачнецца расправа з сечкарамі панскага леса. Начальства выглядала цікава: губернатар глядзіць на іншых, міргае сваімі збляклымі вачыма і як быццам думае: «Браткі вы мае. Што з вамі? Усе вы такімі шпаркімі былі раней, а зараз падобныя на курыц мокрых. Няўжо вы спужаліся сялян бяззбройных?» Жандарскі палкоўнік сядзіць і вусы распрамляе, як быццам хоча спадабацца нашым бабам. Але зразумела ён абдумвае план, як лепш скласці пратакол, каб удалей аблытаць сечкароў панскага леса. Спраўнік і прыставы станавые сідяць і «ядуць вачыма» губернатара, слова не могуць сказаць, як быццам яны і заўсёды такімі сціплымі бываюць. Дзе падзелася іхняе грубіянства, якое яны заўсёды выкарыстоўвалі ў дачыненні да сялянаў. А ўраднікі стаяць перад начальствам, як слупы ўкапаныя. І пачалося дазнанне.

Губернатар і жандарскі палкоўнік пачалі задаваць сялянам пытанні наконт:

—Навошта вы сяклі самавольна панскі лес?

— Мы сяклі лес панскі таму, што свайго не маем, а ён нам вельмі патрэбны на папраўленне хат і на ацяпленне.

— Хто кіраваў вамі?

— Ніхто. Мы самі ведаем дарогу ў лес.

— Хто ў вас быў завадаром?

— Завадароў у нас не было. Усе мы разам сяклі.

— Чаму вы не папрасілі дазволу ў адміністрацыі маёнтка?

— Мы часто прасілі ў адміністрацыі маёнтка дровы на ацяпленне і бярвёнаў на папраўку хат, але атрымлівалі адмову, а за самавольную высечку леса жорстка каралі. А таму мы і вырашылі паехаць у лес усе разам.

І іншых пытанняў задавала начальства сялянам, але атрыманыя адказы, мабыць, не падабаліся начальству і ў пратакол не запісваліся.

Так прайшоў цэлы дзень. Стамілася начальства, хапіла і сялянам. І скончылася ў гэты дзень справа тым, што з боку начальства прапанавана было сялянам даць пісьмовае тлумачэнне да 8 гадзін раніцы наступнага дня, прычым і ўсе сяляне павінны ізноў сабрацца ў воласць да таго часу. Сяляне, а разам с імі  я вельмі задаволеныя былі гэтым. Усе яны разыйшліся па хатах, а я засеў у хаце Селяха, пісаць тлумачэнні. Целую ноч я пісаў. У чым дапамагалі мне настаўнікі — два браты і сястра. Ледзь паспеў напісать да 8 гадзін раніцы. Тлумачэнне атрымалася настолькі ўдалым, што калі ўпаўнаважаныя ад сялян перадалі яго начальству, і яно прачытала яго, то сялян адпусцілі са сходу, і само начальства выправілася ў маёнтак на нараду і больш у воласць не з'яўлялася, а праз некаторы час з Лагойска з'ехала і забрала паліцэйскіх і драгуноў.

Глава III

Пасля ад'езда начальства, ціха стала ў Лагойску, як быццам і не было ніякіх страхаў. Але гэта так было для сялян, якія лёгка адкараскаліся, а для мяне асабіста толькі пачыналася, паколькі позна вечарам да мяне на кватэру прыйшоў земскі начальнік Ангер. Ён абвесціў, што звольніў мяне са службы ў воласци, загадаў, каб я да 12 гадзін ночы з'ехаў з Лагойска ў Барысаў у распараджэнне да спраўніка. Паразважаўшы некаторы час, я вырашыў, што пратэст у дадзеным выпадку не палепшыць, а пагоршыць справу, а таму сабраўся хуценька і паехаў у Барысаў. Там я спыніўся ў гатэлі «Элькі» і на наступны дзень з'явіўся да спраўніка Сарокина, які меў да гэтага пра мяне неблагое меркаванне, а таму, запісаўшы мой адрас, адпусціў мяне і сказаў: «Ідзі на кватэру. Калі трэба будзе паклічу».

Тры дні я жыў у гатэлі, а на чацверты дзень, убачыўшы недасканаласць нагляду, удала збег з Барысава і некаторы час хаваўся ў сябра ў Навагарадскім уездзе. А затым з'ехаў у Пецярбург, дзе лёгка ўладкаваўся на агульнаадукацыйных курсах Чарняева пры ўніверсітэце. Але тут я атрымаў поўную няўдачу, паколькі ў Пецярбурзе можна было атрымаць за грошы ўсё, а без грошай нічога, а ў мяне грошай было вельмі мала, т. ш. з Лагойска я выехаў раптоўна і не мог нават рэчы свае забраць, а не толькі знайсці грошы.

І атрымалася, што ад катаргі я з'ехаў, а бедната пераследвала мяне. Правучыўшися на курсах адзін семестр, я вымушаны быў кінуць вучэнне і выехаць з Пецярбурга, паколькі грошай у мяне засталося толькі на квіток да станцыі Глынкі і 30 капеек на дарогу. Бацька мой рады быў, што я зноў прыехаў да яго, пасля пяцігадовай адлучкі, але мой стан быў не з лепшых. Пасля гэтага мне вельмі складана было ўладкавацца зноў на працу, але я задаволены, што зноў уладкаваўся на службу да народа, якому служыў, як і ў Лагойску сумленна, шчыра, спрабуючы дапамагаць, чым мог сваім братам сялянам. А зараз я стары-інвалід працы і жыву на сваю невялікую пенсію.

Глава IV

Жывучы ў Пецярбурзе, я наладзіў перапіску з маімі Лагойскімі сябрамі, якія паведамілі мне, што пасля майго ад'езду ля кватэры земскага начальніка Ангера, сабраўся вялізны натоўп мясцовых жыхароў Лагойска. Тыя людзі, што сабраліся выклікалі Ангера з кватэры і спыталі яго: дзе ён падзеў пісара Новікава. А калі Ангер паспрабаваў даваць блытаныя адказы, то з натоўпу выйшаў адзін таварыш і выцягнуўшы з кішэні браўнінг, нацэліў яго на Ангера і прамовіў: «Застралю падхаліма панскага!» І не стрэліў толькі таму, што той і так ад страху ўпаў у беспамяцтва. Пасля гэтага людзі разыйшліся, а Ангер так знерваваўся, што і захварэў. Доўга ляжаў у ложку і калі адчуў сябе крыху лепей, выйшаў на працу і зноў пачаў судзіць сялян за самавольную высечку панскага леса. Але судзіў ужо не так, як судзіў раней, пры тым прызнаваўшы сялян вінаватымі па ўсіх узбуджаных справах. А зараз наш неміласэрны суддзя ўзяўся судзіць па іншаму, і па ўсіх узбуджаных адміністрацыяй маёнтка справах пра высечку леса сялян апраўдваў і ў пазове кошту ссечанага леса менавіта адмаўляў. Усім зразумела было, што суддзя «звар'яцеў». Пра гэта галоўны загадчык маёнтка паведаміў абшарніцы графіне Тышкевіч, а тая, у сваю чаргу, напісала губернатару. Высланая была ў Лагойск медычная камісія, якая прызнала Ангера ненармальным. Ангер справы не здаваў назначанаму намесніку і пасля гэтага целы дзень пісаў нешта, а калі напісаў, то адразу ж прыбег на пошту і прынёс для сдачы даўгую тэлеграму на імя цара Мікалая Другога, у якой ён лаяўся рознымі брыдкімі словамі. Ад прыняцця той тэлеграмы начальнік пошты адмовіўся і прыняў толькі тады, калі Ангер дастаў з кішэні рэвальвер. Тэлеграму пошта прыняла, і паслала, але не цару, а губернатару, які пасля гэтага накіраваў Ангера ў вар'яцкі дом: у горад Вілейку, дзе ён праз некаторы час і памёр.

Глава V

Прайшло ўжо пяцьдзесят год, а разам з часам, і ўсе мае нерваванні згладзіліся. Усё засталося ззаду і амаль забылася, успамінаецца толькі мне адно задавальненне ад асэнсавання таго, што і мне давялося ўдзельнічаць у справе, якая хоць невялікую кроплю карысці прынясла барацьбе супраць улады цара і дваранаў. Мне заўсёды будзе ўспамінацца сяброўства працоўных Лагойска, якое выявілася імі ў 1905 годзе, у выступленні супраць абшарніцы графіні Тышкевіч.

Федар Новікаў. г. Нава-Барысаў Чырвонаармейская вуліца дом.21. 8 сакавіка 1955 года.

Глава VI

Дадатак да апавядання Ф. Н. Новікава пра самавольную высечку леса сялянамі з Лагойска ў 1905 г. Для большай выразнасці майго артыкула ад 12 сёлетняга сакавіка. Тлумачачы шмат з таго, што ў 1905 годзе выпала з маёй памяці, а занатоўкі мае, у тым ліку і копія тлумачэнняў, напісаных мною ад імя сялян, якія самавольна сяклі лес абшарніцы Тышкевіч у маёнтку Лагойск, мне давялося спаліць у 1908 годзе. Калі мне паведамілі па сакрэце, што Мінскі губернатар, па даносе аднаго майго недабразычліўца, загадаў станаваму прыставу зладзіць у мяне вобшук.

Выступ Лагойскіх сялян секчы самавольна лес адбыўся пасля агітацыі бальшавікоў і суполкі мясцовай інтэлігенцыі, ў якую ўваходзілі: я, тры настаўнікі Селяхі — Вячаслаў Антонавіч, Яўстафій Антонавіч і іх сястра (памёрла каля 1908 года), аптэкар Гуцін, начальнік пошты Мікалай Яршоў і некаторыя адукаваныя, больш развітыя сяляне. Мы паціху знаёміліся з навінамі ў газетах, якія атрымлівалі праз Яршова і з усім датычным да сялян. Штаб-кватэра наша была ў хаце Антона Селяха: пад гарой за царквою, паблізу ад воласці. Я мэтанакіравана па сумленні, як сын беднага селяніна, заўсёды і ва ўсім намагаўся абараняць інтарэсы бедных сялян, а таму яны давяралі мне больш, чым іншым.

Агеньчыкам, які паскорыў выступ сялян да самавольнай высечцы леса, паслужыў галоўным чынам заклік бальшавікоў, што «здраднікам народа будзе той, хто не падтрымае пецярбургскіх працоўных у іх барацьбе з уладай цара за хлеб і волю». Пра дзень выступлення сялян я не ведаў, а таму ня быў падрыхтаваны да гэтага, але адмовіцца кіраваць высечкай леса я не наважыўся, бо ведаў, што неарганізаванае выступленне заўсёды дрэнна сканчаецца для выступаючых, тады як пры ўзважаным кіраўніцтве, можна разлічваць на лепшы вынік. Я вельмі задаволены тым, што справа пра высечку леса абыйшлася добра для сялян, а выкліканыя гэтай справай мае ахвяраванні я нарэшце перанёс, і таксама лягчэй, як магло адбыцца, што я апынуўся б на катарзе! А гэта значна горш за звальненне са службы.

Азіраючыся на жыццёвы шлях, які я прайшоў, ганаруся тым, што і я не застаўся ў баку, калі спатрэбілася выступіць у справе падтрымкі рэвалюцыі, якая ў той час пачыналася, хоць я быў і застаўся беспартыйным. Я лічу, што пра Лагойскі выступ не забыліся жыхары Лагойска, якія маюць узрост 60–70 год. Мне вельмі непрыемна тое, што я не магу назваць прозвішчаў выступаўшых у самавольнай высечцы леса, таму што спісу не было. Але памятаю аднаго злоснага сечкара Мікалая Хмяльніцкага, які да 1905 года пабудаваў новую хату з самавольна высечанага леса. Цікава тое, што Хмяльніцкі сёк лес ноччу і пераносіў важкія бярвёны на сваіх моцных плячах дахаты на адлегласць двух-трох верст. Шмат перанёс Хмяльніцкі такім чынам з леса дахаты важкіх бярвенняў, але аднойчы ноччу быў злоўлены лясным вартаўніком, які сустрэўшы Хмяльніцкага крыкнуў: «Мікола! Што ты надумаў несці на сваіх плячах такое важкае бервяно? Кінь!» І кінуўшы на дарогу бервяно, Мікалай адказаў: «Я бервяно нясу на сабе таму, што не маю каня.»

Дадаць каментарый


Ахоўны код
Абнавіць

Галоўная старонка - Лагойскі раён - Культура - Апавяданне «Высечка леса лагайчанамі»