Хатынь. А што ж было на самай справе?

У 1936 годзе ў Берліне адбыліся Алімпійскія гульні. Першым алімпійскім чэмпіёнам на гэтых гульнях стаў нямецкі атлет — штурхач ядра Ганс Вельке. Ён не толькі стаў чэмпіёнам, і не толькі ўсталяваў сусветны рэкорд, але і стаў першым немцам, які заваяваў залаты алімпійскі медаль у легкай атлетыцы.

Газеты Нямеччыны на ўсе лады праслаўлялі Вельке і бачылі ў ім сымбаль новай, арыйскай лёгкай атлетыкі ў якой не будзе месца неграм, азіятам і іншым, па іх меркаванні, чалавекападобным. Далейшая хада Алімпіяды, паказала, аднак, што чарнаскурых спартоўцаў рана спісваць з рахункаў. Героем Алімпіяды стаў чарнаскуры амерыканец Джэсі Оўэнс, які заваяваў 4 залатыя медалі ўсё ў той самай няшчаснай лёгкай атлетыцы. Больш чым усе нямецкія лёгкаатлеты разам узятыя.

Праз семь гадоў, раніцай 22 сакавіка 1943 года ў далёкай ад Берліна акупаванай Беларусі на скрыжаванні дарог Плешчаніцы-Лагойск і Казыры-Хатынь партызаны атрада «Мсціўца» абстралялі легкавую машыну ў якой ехаў камандзір адной з рот 118 паліцэйскага батальёна гауптман Ганс Вельке. Разам з былым лёгкаатлетам былі забітыя яшчэ некалькі паліцаяў-украінцаў. Партызаны, якія зладзілі засаду, адыйшлі. Паліцаі 118 батальёна выклікалі на дапамогу адмысловы батальён штурмбанфюрэра Аскара Дірлевангера. Пакуль адмысловы батальён ехаў з Лагойска, паліцаі арыштавалі, а праз непрацяглы час расстралялі групу мясцовых жыхароў — лесасекаў. Да вечара 22 сакавіка, карнікі па слядах партызанаў выйшлі да вёскі Хатынь, якую і спалілі разам з усімі яе жыхарамі. Камандваў расправай былы кадрывы старэйшы лейтэнант Чырвонай Арміі, а на той час начальнік штаба 118 паліцейскага батальёна Рыгор Васюра.

Рыгор Васюра

Працяглы час пасля вайны на тым месцы, дзе была вёска Хатынь стаяў самотны драўляны абеліск з чырвонай зоркай, пасля сціплы гіпсавы помнік. У 60-х было прынятае рашэнне ўзвесці на месцы Хатыні мемарыяльны комплекс. Адкрыццё комплекса адбылося ў 1969 годзе. Мемарыял наведвалі піянеры і вайскоўцы, замежныя дыпламаты і галовы дзяржаваў. Мы з сям'ёю былі ў Беларусі ў 81-м, і мяне, яшчэ зусім малога бацькі прывезлі ў Хатынь, і, шчыра кажучы, уражанні ад гэтага наведвання ў мяне засталіся на ўсё жыццё.

І напрацягу ўсіх гэтых гадоў, не надта далёка ад беларускіх лясоў, у дастатку і пашане, ад нікога не хаваючыся жыў Рыгор Мікітавіч Васюра. Працаваў намеснікам дырэктара саўгасу «Вялікадымерскі» Броварскага раёну Кіеўскай вобласці, меў дом, быў рэгулярна ўзнагароджваемы пашаннымі граматамі за розныя посьпехі, славіўся ў раёне автарытэтным начальнікам і моцным гаспадарнікам. Кодны год на 9 мая віншавалі ветэрана Васюру піянеры, а Кіеўскае ваеннае вучылішча сувязі нават запісала свайго даваеннага выпускніка ў шаноўныя курсанты. Існавала ў Васюры ў біяграфіі адна пляма. Был ён асуджаны, але за што ужо даўно ніхто не памятаў. А асудзілі Васюру адразу пасля вайны, калі ён патрапіў у рукі кампетэнтным ворганам і распавёў пра тое, як ваяваў з немцамі, як цяжка кантужаны патрапіў у палон, як ня выцерпеў жахаў лагера для ваеннапалонных і пайшоў на службу да немцаў. Але ўтаіў былы лейтэнант і пра сваё знаёмства з алімпійскім чэмпіёнам, і пра Бабін Яр, дзе пачынаў сваю працоўную ддзейнасць на карысць рейха, і пра Хатынь. Атрымаў Васюра свой тэрмін, але нават і яго не адседзеў — выйшаў па амністыі (у гонар 10-годдзя Перамогі).

Да сапраўдных заслугаў былога карніка дакапаліся толькі ў сярэдзіне 80-х. У 1986-м годзе ў Мінску Рыгор Васюра быў асуджаны. У 1987 годзе яго расстралялі. Ніводнай публікацыі пра той працэс у савецкім друку таго часу не было.
У якасці ўводзінаў:

З журналу баявых дзеянняў партызанскага атрада «Мсціўца»:

22.03.43 г. Першая і трэцяя роты, якія знаходзіліся ў засадзе на шашы Лагойск -Плешчаніцы, знішчылі легкавы аўтамабіль, забіта два жандарскіх афіцэра, некалькі паліцаяў паранена. Пасля адыхода ад месца засады роты размесціліся ў в. Хатынь Плешчаніцкага раёна, дзе былі аточаны немцамі і паліцаямі. Падчас выхада з атачэння згубілі забітымі тры чалавекі, чацвера — паранена. Пасле боя фашысты спалілі в. Хатынь.

Камандзір атрада А. Марозаў, начальнік штаба С. Прочка:

«Акруговаму начальніку СС і паліцыі Барысаўскага раёна. Дакладаю наступнае: 22.03.43 паміж Плешчаніцамі і Лагойскам бандамі была парушана тэлефонная сувязь. Дзеля аховы аднаўленчай каманды і магчымай расчысткі завал на дарозе ў 9.30 былі накіраваны 2 ўзвода першай роты 118-га паліцэйскага батальёна пад камандваннем гауптмана ахоўнай паліцыі Х. Вёльке.

Прыблізна каля 600 м за в. Вялікая Губа ім сустрэліся працоўныя, якія нарыхтоўвалі лес. На пытанне, ці ня бачылі яны бандытаў, апошнія адказалі адмоўна. Калі ж атрад праехаў яшчэ 300 м, ён падвергнуўся з усходу моцнаму кулямётнаму і зброеваму абстрэлу. У завязаўшымся баі загінулі гауптман Вёльке і тры украінскіх паліцаі, яшчэ два паліцаі былі параненыя. Пасля непрацяглай, але лютай перастрэлкі супернік адыйшоў ва ўсходнім накірунку (на Хатынь), забраўшы забітых і параненых.

Пасля гэтага камандзір узводу бой спыніў, паколькі для працягу акцыі асабістых сіл было недастаткова. На адваротным шляху ўзаданыя вышэй лесасекі былі арыштаваныя, паколькі ўзнік падазрон, што яны садзейнічалі суперніку. Крыху на поўнач ад В. Губы частка захопленых працоўных паспрабавала збегды. Пры гэтым нашым вагнём былі забітыя 23 чалавекі. Астатнія арыштаваныя дастаўлены на допыт у жандармерыю ў Плешчаніцы. Але паколькі іх віну не ўдалася пацвердзіць, яны былі вызвалены.

Для пераследу адыйшоўшага суперніка былі накіраваны больш буйныя сілы, у т. л. падпадзяленні батальёна СС Дырлевангера. Супернік тым часам адыйшоў да в. Хатынь, вядомай сваёй прыязнасцю да бандытаў. Вёска была аточана і атакавана з усіх бакоў. Супернік пры гэтым аказаў упарты супрауціў і вёў агонь з усіх дамоў, таму вымушаны былі выкарыстаць цяжкую зброю — супрацьтанкавыя гаматы і тяжкія мінамёты.

Падчас баявых дзеянняў разам з 34 бандытамі забіта шмат жыхароў вёскі. Частка з іх загінула ў полымі.»

12.04.43 г.

З паказанняў Сцяпана Сахно:

— Добра памятаю той дзень. Раніцай мы атрымалі загад выехаць у бок Лагойска і ўхіліць пашкоджанне на тэлефоннай лініі. Камандзір першай роты Вёльке разам з ардынарцам і двума паліцаямі ехаў у легкавіку, мы — на двух грузавіках. Калі пад'язджалі да Вялікай Губы, з леса раптам ударылі з кулямётаў і аўтаматаў па легкавіку, які ад нас адчапіўся. Мы кінуліся ў адхон, залеглі і пачалі адваротны агонь. Перастрэлка цягнулася ўсяго некалькі хвілін, партызаны, мабыць, адразу адыйшлі. Легкавік быў пасечаны кулямі, Вёльке і два паліцаі былі забітыя, некалькі — параненыя. Мы хутка наладзілі сувязь, даклалі пра тое, што адбылося свайму начальству ў Плешчаніцах, потым патэлефанавалі ў Лагойск, дзе дыслакаваўся эсэсаўскі батальён Дырлевангера. Атрымалі загад затрымаць лесасекаў, якія працавалі недалёка,- узнікл быццам падазрон пра іх сувязь з партызанамі.

Лакуста са сваім аддзяленнем пагнаў іх у Плешчаніцы. Калі на дарозе з'явіліся машыны — гэта да нас спяшаліся асноўныя сілы батальёну,- людзі кінуліся ўрассыпную. Ім, зразумела, не далі збегчы: больш за 20 чалавек было забіта, шмат — паранена.

Разам з эсэсаўцамі прачасалі лес, знайшлі месца дзе была партызанская засада. Там валялася блізу сотні гільзаў. Потым ланцугом рушылі на ўсход, да Хатыні.

Паказанні Астапа Кнапа:

— Пасля таго, як мы атачылі вёску, праз перакладчыка Луковіча па ланцужку прыйшло распараджэнне выводзіць з хат людзей і канваяваць іх на ўскраіну вёскі да адрыны. Выконвалі гэтую працу і эсэсаўцы, і нашы паліцаі. Усіх жыхароў, разам са старымі і дзецьмі, запіхнулі ў адрыну, абклалі яе саломай. Перад зачыненай брамай паставілі станкавы кулямёт, за якім, я добра памятаю, ляжаў Катрук. Падпальвалі дах адрыны, а таксама салому Луковіч і нейкі немец.

Праз некалькі хвілін пад націскам людзей дзверы абрынуліся, яны пачалі выбягаць з адрыны. Прагучала каманда: «Агонь!» Стралялі ўсе, хто быў у ачапленні: і нашы, и эсэсаўцы. Страляў па адрыне і я.

Пытанне: Колькі немцаў удзельнічала ў той акцыі?

Адказ: Акрамя нашага батальёна ў Хатыні было блізу 100 эсэсаўцаў, якія прыехалі з Лагойска на крытых машынах і матацыклах. Яны разам з паліцаямі падпальвалі хаты і дваравыя пабудовы.

З паказанняў Цімафея Топчыя:

— На месцы згубы Вёльке ля Вялікай Губы (кажуць, там зараз рэстаран «Партызанскі бор» стаіць) мне кінулася ў вочы мноства людзей у даўгіх чорных плашчах. Тут таксама стаяла 6 ці 7 крытых машын і некалькі матацыклаў. Потым мне сказалі, што гэта эсэсаўцы з батальёна Дырлевангера. Было іх амаль што рота.

Калі выйшлі да Хатыні, убачылі, што з вёскі ўцякаюць нейкія людзі. Нашаму кулямётнаму разліку далі каманду страляць па ўцякаючых. Першы нумар разліку Шчэрбань адчыніў агонь, але прыцэл быў пастаўлены недарэчна, і кулі не траплялі ва ўцекачоў. Мялешка адштурхнуў яго ў бок і сам лёг за кулямёт. Забіў ён каго ці не, ня ведаю, мы не спраўджвалі.

Усе хаты ў вёсцы, перш чым спаліць, разрабавалі: забралі больш-меней каштоўныя рэчы, ежу і быдла. Цягнулі ўсе запар — і мы, і немцы.

З паказанняў Івана Петрычука:

— Мой пост быў метрах у 50 ад адрыны, якую охоўваў наш узвод і немцы з аўтаматамі. Я добра бачыў, як з вагню выбег хлопчык гадоў шасці, адзенне на ім палала. Ён зрабіў усяго некалькі крокаў і ўпаў, забіты куляй. Страляў у яго хтосьці з афіцэраў, якія вялікай купай стаялі ў тым баку. Можа, гэта быў Кёрнер, а можа, і Васюра.

Не ведаю, ці шмат было ў адрыне дзяцей. Калі мы зыходзілі з вёскі, яна ўжо дагарала, жывых людзей у ёй не было — дыміліся толькі абпаленыя трупы, вялікія і маленькія. Гэтае відовішча было жудаснае. Я павінен падкрэсліць, што вёску спалілі немцы, якія прыехалі з Лагойска, а мы ім толькі дапамагалі. Праўда, рабавалі мы яе разам. Памятаю, што з Хатыні ў батальён прывялі 15 кароваў.

Па матэрыялах