Лагойская Мікалаеўская царква

У XVI ст. была яшчэ і Прэчысценская царква, якая стаяла на ўзвышшы над рэчкай і была прыпісной да замкавай. Калі паўнавартасным уладальнікам Лагойска зрабіўся Васіль Тышкевіч (1532 г.), ён аднавіў Багаяўленскую царкву і пры ёй заснаваў кляштар, які дзейнічаў амаль 100 год.

Пасля прыняцця Брэстскай Уніі (1596 г.) шмат якіх праваслаўных хрысціян пачалі адвяргаць уніяты. Але Тышкевіч падтрымліваў праваслаўе, а не уніятаў. У канцы 20-х гадоў XVII ст. у Лагойску падчас пажара згарэлі замкавая Багаяўленская царква і кляштар. Замест іх пабудавалі новую — царкву Святога Мікалая, якую пасля смерці Юрыя Тышкевіча (калі яго нашчадкі здрадзілі праваслаўю), аддалі уніятам.

1752 г. быў адчынены Багаяўленскі базіліянскі кляштар, які ў пачатку ХIХ ст. прыйшоў у заняпад, а ў 1854 г. быў зачынены.

Свята-Мікалаеўская царква, якая ўпершыню ўспаміналася ў 1653 г. тры разы аднаўлялася. Да сярэдзіны ХIХ ст. яна і яшчэ дзве (Прэчысцінская і Спаса-Прэабраженская) моцна струхнелі. Замест іх пабудавалі адзін камены храм у 1866 г. і асвяцілі яго ў гонар Св. Мікалая.

Храм пабудавалі на ўзвышшы, дзе спрадвек стаяла Прэчысцінская царква. Будынак царквы (асноўнага аб'ёма) у плане чатырохкутны, з адным адчыненым купалам і званарняй на франтоне. Змяшчае адначасова каля 700 чалавек. Іканастас светла-блакітнага колеру з пазалочанымі карнізамі і рамамі. У ім 20 ікон у два шэрагі. Вельмі шануецца ікона Божай Маці ў срэбным абкладзе. На званарні можа быць размешчана пяць званоў.

Лагойская Мікалаеўская царква

У канцы ХIХ ст. — пачатку ХХ ст. да гэтай царквы было прыпісана 7 малельняў на могілках.

У 1907 г. у храм вярнулася старажытная ікона Лагойскай Божай Маці, якая лічылася незваротна страчанай і шанавалася, як цудатворная. Яна намаляваная на дошцы на залатым фоне са старажытнымі расліннымі арнаментамі чаканнай працы. На ёй Маці Божая бласлаўляе двума рукамі (а не адной). Выратавальнік не ў хітоне (як гэта павялося), а ў кашулі немаўляткі з зашпількай-стужачкай на каўнеры. У адзенні Прэсвятой Дзевы няма звычайных нарукаўнікаў. Сонца — у выглядзе белага кола з 26-ю прамянямі, на галаве Багародзіцы карона, зорка — з вельмі маленькіх карункаў, што сустракаецца рэдка. Маляўнічасць іконы відаць мясцовая, заходнеруская. Надпісы на іконе звычайныя, грэцкія. Ікона падвергнутая была даволі жорсткай рэстаўрацыі. Лічылася, што яна — аскепак праваслаўя на Лагойшчыне. З распраўсюдам уніяцтва яна перайшла да новых уладальнікаў і яшчэ ў пачатку ХIХ ст. захоўвалася ў Багаяўленскім базіліянскім кляштары, адкуль патрапіла да Тышкевічаў, а ад іх — да Татураў, потым — вернутая храму.

У 1917-1927 г. храм яшчэ дзейнічаў. У канцы 20-х гадоў плябана храма Васіля Вержбаловіча арыштавалі і адправілі ў ГУЛАГ, адкуль ён выйшаў толькі перад пачаткам вайны. У зачыненай царкве быў склад зерня. У 1941 г. веруючыя адчынілі храм, у яго вярнуўся плябан Васіль.

У 80-я гады мінулага стагоддзя сцены царквы былі цудоўна размаляваны майстрамі-іканапісцамі з Сергіева Пасада. Размалёўка алтара — тэма святой Еўхарыстыі, храма — Апакаліпсіс. Сярод шмат якіх малюнкаў ёсть лікі беларускіх святых. Ніводзін храм у Мінскай епархіі не мае такой багатой размалёўкі.

Храм падзелены на 2 часткі: меньшая — зімняя (цёплая), большая — летняя. Пры храме — сястрынства ў гонар Лагойскай іконы Божай Маці «Знамение», працуе нядзельная школа. Унізе каля царквы — крыніца з лекавай вадой, асвечаная мітрапалітам Філарэтам 2 верасня 2000 г. і купальня.

Гаспадарчая рука зрабіла каля крынічкі лаўкі, драўляны масток. Пасаджаны дрэвы, на ўзвышшы стаіць альтанка. На адным з трох камянёй — валуноў прымацавана мемарыяльная дошка з надпісам: «Лагойская крыніца Свяціцеля Мікалая — гідралагічны помнік прыроды мясцовага значэння. Ахоўваецца дзяржавай з 1998 г.» Лекавасць лагойскай вады вядомая ўжо даўно. Павел Шпілеўскі пісаў:

Карысць ад гэтай вады пацверджана досведам. Да яе летам прыяжджае… шмат хворых, … і вялікая колькасць з іх пасля двухмесячнага лекавання вяртаецца дадому цалкам здаровымі.

Калісьці на Лагошчыне было шмат цэркваў. Горад быў цэнтрам буйнога прыхода, а зараз застаўся толькі гэты храм — Свята-Мікалаеўскі.